Elektrik kesintisi olduğunda karanlık bir asansör kabininde, iki kat arasında kalmak, hemen herkesin korkulu rüyasıdır.
Eski asansörlerde bu durum sıkça yaşanır ve insanların kurtarılmak için dakikalarca, bazen saatlerce beklemesi gerekirdi. Ancak yeni güvenlik standartları ve gelişen teknoloji ile bu senaryo tarih oluyor.
Peki, yasal olarak asansörlerde UPS zorunlu mu? Hangi binalarda bu sistemin bulunması şart? Bu yazımızda, otomatik kurtarma sistemlerinin yasal dayanaklarını, çalışma mantığını ve hayati önemini inceleyeceğiz.
Yeni yönetmelik (EN 81-20) ne diyor?
Avrupa Birliği uyum yasaları çerçevesinde Türkiye’de de yürürlüğe giren ve asansör güvenliğinde milat kabul edilen TS EN 81-20 standardı, bu konuya net bir açıklık getirmiştir.
Bu standarta göre, 1 Ağustos 2017’den sonra ruhsat alan tüm yeni asansörlerde “Otomatik Kurtarma Sistemi” (halk arasında bilinen adıyla asansör UPS’i) bulunması ZORUNLUDUR. Bu sistemin olmadığı bir projeye asansör ruhsatı (yeşil etiket) verilmez ve asansör kullanıma açılamaz.
Otomatik kurtarma sistemi nasıl çalışır?
Kurtarma sistemi, sadece bir güç kaynağı değil, akıllı bir otomasyondur. Elektrik kesildiğinde saniyeler içinde şu adımlar gerçekleşir:
- Algılama: Sistem şebeke elektriğinin kesildiğini algılar ve akü modunu devreye sokar.
- Yön Tayini: Motorun akım çekmemesi için yerçekimini kullanır. Kabin doluysa aşağı, kabin boşsa (karşı ağırlıktan dolayı) yukarı yöne hareket etmeye karar verir. Bu, “en kolay yön” mantığıdır.
- Seviyeleme: Kabini en yakın kata yavaşça getirir ve katta durdurur.
- Tahliye: Kabin kapısını otomatik olarak açar ve yolcunun çıkmasını sağlar. Kapılar açıldıktan sonra sistem kendini kapatır ve şebeke elektriğinin gelmesini bekler.
Eski binalarda durum nedir, geriye dönük zorunluluk var mı?
Bina yöneticilerinin en çok merak ettiği konu budur: “Bizim binamız 20 yıllık, bizde de asansörlerde UPS zorunlu mu?”
Yasal olarak, bina yapıldığı tarihteki yönetmeliğe tabidir. Yani 2017 öncesi yapılan binalar için “hemen yarın taktırmak zorundasınız” diye bir kural yoktur. Ancak, yıllık periyodik kontrollerde A Tipi Muayene Kuruluşları, asansörün güvenliğini artırmak için bazı maddeleri “tavsiye” veya “hafif kusur” olarak işleyebilir.
Fakat, eğer asansörünüz “Modernizasyon” (Revizyon) geçirecekse, yani motoru veya panosu değişecekse, o zaman EN 81-20 standartlarına uymak ve UPS taktırmak zorunda olursunuz. Ayrıca, yasal zorunluluk olmasa bile, can güvenliği ve konfor açısından eski asansörlere harici kurtarma panosu taktırmak şiddetle önerilir.
UPS bakımı ve akü ömrü neden kritiktir?
Kurtarma sistemi takılı olması tek başına yetmez; çalışır durumda olması gerekir. En büyük sorun, yıllarca elektrik kesilmediği için akülerin “tembellik” yapıp ölmesidir.
Bakım firmaları, her ay periyodik bakımda şalteri indirerek kurtarma sistemini test etmelidir. Genellikle kullanılan “Kuru Tip (Jel) Aküler”in ömrü ortalama 2-3 yıldır. Ölü aküler, elektrik kesildiğinde sistemi çalıştırmaz ve asansörlerde UPS zorunlu mu sorusunun cevabı kağıt üzerinde “evet” olsa da pratikte “hayır” olur.
Acil durum aydınlatması ve haberleşme sistemi
Elektrik kesintisinde sadece motorun çalışması yetmez. Kabin içinin zifiri karanlık olmaması gerekir. Yönetmelik, elektrik kesildiğinde en az 1 saat (1 Lux şiddetinde) yanacak bir “Acil Durum Aydınlatması”nın da akülerden beslenmesini şart koşar.
Ayrıca, yolcunun dış dünyayla iletişim kurabilmesi için “Çift Yönlü Haberleşme Sistemi” veya alarm zilinin de kesintisiz güç kaynağından beslenmesi zorunludur.
Asansörlerde UPS zorunlu mu hakkında sıkça sorulan sorular
UPS her katta kapıyı açar mı?
Hayır, kurtarma sistemi kabini sadece “varış katında” (en yakın katta) durdurur ve kapıyı orada açar. Kat arasında durup kapı açmaz, bu çok tehlikelidir.
Kurtarma hızı neden çok yavaş?
Kurtarma sistemi akü gücüyle çalıştığı için motoru tam hızda süremez. Genellikle normal hızın %10’u kadar bir hızla hareket eder. Bu hem akü ömrünü korur hem de ani kalkışları önler.
Jeneratör varsa UPS’e gerek var mı?
Evet, vardır. Jeneratörün devreye girmesi genellikle 10-60 saniye sürer. Bu süre zarfında kabin karanlıkta kalır ve yolcular panikleyebilir. UPS bu aradaki boşluğu doldurur ve jeneratör devreye girene kadar sistemi besler veya direkt tahliyeyi bitirir.
Maliyeti ne kadardır?
Eski asansörlere harici kurtarma ünitesi taktırmanın maliyeti, motor gücüne ve pano tipine göre değişir. Ancak olası bir mahsur kalma ve panik atak vakasının yaşatacağı travma ve hukuki sorumluluk düşünüldüğünde, maliyeti ihmal edilebilir düzeydedir.
Hidrolik asansörde UPS lazım mı?
Hidrolik asansörlerde zaten doğal bir kurtarma sistemi vardır. Aşağı iniş için motor çalışmaz, sadece bir valf açılır (akü ile) ve kabin ağırlığıyla aşağı iner. Ancak yine de valfi açacak ve kapıyı kontrol edecek bir akü grubuna (basit UPS) ihtiyaç vardır.
Asansörlerde UPS zorunlu mu ile ilgili dikkat edilmesi gerekenler
- Kurtarma sisteminin çalışıp çalışmadığını yılda en az bir kez kendiniz de (yönetici olarak) test ettirin.
- Akülerin tarihi üzerine yazılmalı ve süresi dolunca (arızalanması beklenmeden) değiştirilmelidir.
- Sadece motoru kurtarmak yetmez; kapı motorunun da (kabini katta açabilmesi için) UPS hattına bağlı olduğundan emin olun.
- Binada jeneratör varsa, jeneratör voltajı stabil olana kadar UPS’in devrede kalmasını sağlayan zaman röleleri kullanılmalıdır.
- Yangın durumunda UPS’in nasıl davranacağı (genellikle giriş katına tahliye) yangın senaryosuna uygun ayarlanmalıdır.
Özetlemek gerekirse, yeni binalarda asansörlerde UPS zorunlu mu sorusunun cevabı kesin bir EVET’tir. Eski binalarda ise yasal bir gri alan olsa da, vicdani ve teknik bir zorunluluktur. Asansör, sizi sadece yukarı taşımamalı, yarı yolda bırakmamalıdır.
Binanızdaki asansöre kurtarma sistemi taktırmak veya mevcut sistemin akülerini yenilemek için Doğru Lift ile iletişime geçin. Sizi ve sevdiklerinizi asla karanlıkta bırakmayalım.